NGUYỄN ANH TÚ

Sách văn học là một mảng sách lớn, quan trọng trong hoạt động xuất bản và của thị trường sách. Hoạt động xuất bản, thị trường sách văn học trong những năm gần đây đã và đang phải đứng trước nhiều cơ hội cũng như thách thức bởi sự tác động sâu sắc của kinh tế thị trường.

Thị trường sách văn học hiện nay với sự tác động hai mặt của cơ chế thị trường là một bức tranh nhiều mảng mầu sáng tối. Việc phải chạy theo thị hiếu xuất phát từ nhu cầu giải trí nhất thời, đơn thuần của độc giả, cùng với việc đặt mục tiêu lợi nhuận lên hàng đầu của một bộ phận người viết và những nhà xuất bản, đang xuất hiện ngày một nhiều những tác phẩm văn chương viết dễ dãi, cẩu thả, mang nặng tính câu khách. Những tác phẩm thật sự có giá trị về nội dung và nghệ thuật, phục vụ hữu ích cho công tác nghiên cứu, bổ sung kiến thức và nâng cao dân trí ngày một thưa thớt hơn. Ðã xuất hiện sự thiếu chuẩn, lệch chuẩn và loạn chuẩn trong sáng tạo và tiếp nhận dẫn đến sự khủng hoảng về giá trị trong đời sống văn học.

Cùng với đó là hiện tượng sáng tạo chạy theo hình thức, sính lý thuyết như một thứ mốt thời thượng vô hình trung đã làm méo mó, tổn hại đến lý thuyết, từ đó kéo theo sự lệch lạc của một bộ phận tiếp nhận. Sách văn học xuất bản ngày càng nhiều nhưng để tìm được một cuốn sách hay không dễ. Số đầu sách nhiều nhưng lượng bản in lại khá khiêm tốn, một cuốn sách tiêu thụ được vài nghìn bản đã được coi là bán chạy. Những chiêu thức quảng cáo, lăng xê rầm rộ thiếu trung thực, mang nặng tính thương mại dẫn đến tình trạng nhiễu loạn trong hoạt động tiếp nhận văn học. Nhiều cuốn sách bán chạy hiện nay là thành quả của việc quảng bá đánh vào sự hiếu kỳ, tò mò của độc giả, của hiệu ứng tâm lý đám đông.

Phê bình truyền thông đang ngày một lấn át phê bình hàn lâm, phê bình nghiên cứu văn học, những thể loại có ý nghĩa định hướng với tư cách là một ngành khoa học đích thực, đang rất thiếu trong đời sống văn học. Một thực tế chua xót đang diễn ra, sách bán chạy chưa hẳn đã là sách hay, sách hay không hẳn đã bán chạy. Nhiều cuốn sách được PR nhưng không phải từ nội dung của nó mà từ những góc khuất của đời tư, thậm chí từ những xì-căng-đan của chính tác giả. Ðể đáp ứng nhu cầu thị hiếu nhất thời, lẫn lộn giá trị, thậm chí lệch lạc của một bộ phận công chúng tiếp nhận, nhiều tác giả đã hướng tác phẩm của mình vào những mảng đề tài dung tục, phi thẩm mỹ, trái với đạo lý và thuần phong mỹ tục, thậm chí là những đề tài nhạy cảm. Vẫn biết rằng một trong những chức năng của văn học là tính giải trí, nhất là trong cơ chế thị trường chức năng này càng được đề cao, nhưng một tác phẩm văn học vẫn phải bảo đảm những nghĩa vụ cao cả, thiêng liêng, quan trọng khác như chức năng giáo dục, nhận thức và thẩm mỹ.

Hoạt động liên kết xuất bản đã mang lại một luồng sinh khí mới cho thị trường sách văn học là điều không thể phủ nhận. Tuy nhiên, mặt trái của nó đã đưa đến nhiều hệ lụy, không ít những ấn phẩm mờ nhạt, thậm chí thấp kém cả về giá trị nội dung và nghệ thuật vẫn xuất hiện bên cạnh những tác phẩm văn chương đích thực trên các kệ sách. Cơ chế thị trường cũng mang lại sự mất cân đối trong việc lưu thông sách văn học. Các nhà xuất bản thường tập trung sản phẩm của mình vào những khu đô thị lớn, đông dân cư, có khả năng tiêu thụ và sức mua lớn. Ðộc giả yêu thích sách văn học ở nông thôn và vùng sâu, vùng xa rất ít có cơ hội được tiếp cận với những sáng tác mới của văn chương đương đại.

Với việc vẫn còn những tồn tại, bất cập trong hoạt động xuất bản sách văn học như vậy, không khó để truy tìm căn nguyên lý giải việc công chúng quay lưng lại với sách văn học trong thời gian qua. Trong cơ chế thị trường, công chúng tiếp nhận văn học phải tự xác lập cho mình một khả năng sàng lọc tiếp nhận, trước thị trường sách văn học hết sức phong phú đa dạng nhưng phần nào giá trị vàng thau lẫn lộn. Ðây cũng chính là biểu hiện của tính chuyên nghiệp trong hoạt động tiếp nhận văn học. Với tư cách là một đối tượng quan trọng quyết định sự sống còn của tác phẩm, thậm chí là chi phối, định hướng phong cách, khuynh hướng sáng tác của nhà văn, công chúng tiếp nhận có quyền được đòi hỏi một sự tương xứng nhất định giữa tác phẩm văn học với giá trị kinh tế mà họ bỏ ra và phải đáp ứng cao nhất nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của họ. Nhìn vào thực trạng của hoạt động tiếp nhận văn học hiện nay, có thể khẳng định lực lượng công chúng văn học thực thụ, vẫn tỉnh táo để sàng lọc, lựa chọn và nuôi dưỡng những tác phẩm có giá trị, chiếm số đông. Tuy nhiên, đang xuất hiện một thế hệ những người đọc mới của thời kinh tế thị trường có tiếp nhận văn học khác trước rất nhiều. Họ là công chúng trẻ, luôn có nhu cầu tiếp cận với những yếu tố mới lạ, độc đáo và phải thường xuyên thay đổi. Nhưng mặt trái từ chính những sở thích, thị hiếu nhất thời, chạy theo trào lưu, luôn thay đổi, thiếu tính ổn định cũng đã
rất dễ dẫn đến sự loạn chuẩn, lẫn lộn giá trị và tạo ra một xu hướng đọc hời hợt, thiếu chiều sâu cảm xúc và tạo nên một thứ thẩm mỹ lệch lạc.

Cơ chế thị trường đã đưa đến cho hoạt động sáng tạo và tiếp nhận văn học nhiều vận hội, tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực vẫn còn không ít mặt tiêu cực. Một sự kết hợp hài hòa giữa những giá trị văn học đích thực với khả năng đáp ứng nhu cầu đa dạng, phong phú của bạn đọc, mà vẫn linh hoạt theo cơ chế thị trường là mục tiêu mà hoạt động xuất bản sách văn học cần hướng tới. Giá trị, tầm vóc một nền văn học được xác định qua chất lượng tác phẩm chứ không phải hoàn toàn từ sự đông đảo của công chúng tiếp nhận, và chắc chắn không phải là số lượng tác phẩm. Thậm chí, nếu tiêu chí của một tác phẩm văn chương thông thường là phải đáp ứng được tầm đón đợi của độc giả, thì đôi khi, một tác phẩm văn chương lớn lại được đòi hỏi phải phá vỡ tầm đón đợi của cộng đồng tiếp nhận. Văn chương đích thực luôn phải có khả năng định hướng lại cho độc giả về các phương diện chân thiện mỹ, nhất là trong một thời đại mà xã hội phát triển không còn theo đơn vị năm, tháng hay ngày mà là theo đơn vị phút, giây.

Nguồn: Nhandan.com.vn

Lê Thị Hồng Nhung đăng bài