Tôn Vinh Văn Hoá Đọc

Text size
  • C? ch? l?n
  • C? ch? m?c ??nh
  • C? ch? nh?
Trang chủ >>> Văn học Việt Nam >>> Đời sống văn học >>> Thế hệ các nhà thơ Việt Nam sau 1975 - Một hành trình thơ Việt

Thế hệ các nhà thơ Việt Nam sau 1975 - Một hành trình thơ Việt

In

Tìm tòi và cách tân thực ra là hai "khái niệm chuẩn" cho bất cứ lĩnh vực nào thuộc về sáng tạo nghệ thuật nhưng một thời gian bị xem là khá nhạy cảm riêng với địa hạt Thơ ca.

Vì thế, tuyển Thơ Việt Nam tìm tòi và cách tân 1975 - 2005 của nhà xuất bản Hội Nhà Văn, dày hơn 400 trang, giới thiệu bước đầu 45 gương mặt thơ do nhà thơ Nguyễn Việt Chiến tuyển chọn được Nhà xuất bản Hội nhà văn và Công ty Văn hóa Trí tuệ Việt xuất bản (tháng 12.2007) đã thực sự gây sự chú ý của bạn đọc yêu văn chương.

Trước hết đó là sự mạnh dạn của người làm sách, như anh bày tỏ: "Từ xưa đến nay, đổi mới văn chương thi ca vốn là công việc khó nhọc muôn phần của người sáng tạo. Còn luận bàn về sự tìm tòi đổi mới cũng không dễ dàng hơn. Nhưng không lẽ, cái khó khăn của việc mở đường, khai phá đã được các nhà thơ làm rồi, còn giới thiệu, luận bàn về cái mới ấy, cứ e dè, xét nét, ngâm ngợi mãi hay sao?" (Thơ VN 30 năm, trang 5). Thưởng thức thơ cần có nhiều phương diện. Một thời "rập khuôn" lối viết cách nghĩ, cách đọc vô tình áp đặt một "đường ray" cho thơ làm hạn chế không ít từ cách phê bình đến lối cảm thụ bộ môn "ngôn thuật" đỉnh cao này. Những nhà thơ có ý thức làm mới thơ thường bị đặt vào tầm ngắm là "có vấn đề" đẩy thơ vào bị thế bị xa lánh nhiều hơn. Khi xã hội biến đổi thơ cũng cần thay đổi. Không có gì thú vị hơn khi nghệ thuật đi gần với cuộc sống và vì chính cuộc sống!

Vì thế, cuộc "bơi ngược" tìm về những giá trị thơ một thời từ những năm 1950 như các thi phẩm của Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm, Đặng Đình Hưng, Dương Tường... qua "bới lông tìm vết" những "dấu tích" ngôn ngữ "vỉa chìm" dự báo bùng nổ thơ của Lưu Quang Vũ, Trúc Thông, Bế Kiến Quốc, Phùng Khắc Bắc, Nguyễn Lương Ngọc...đến "lật xới" làm sáng rõ những phong cách thơ "cách tân" hiện đại như Thanh Thảo, Hoàng Hưng, Nguyễn Quang Thiều, Inrasara...đã làm tuyển thơ căng tràn độ vạm vỡ. Quyết liệt hơn, người tuyển chọn đã giới thiệu một lớp các nhà thơ trẻ hôm nay tiếp bước những mùa khai phá của các lớp đàn anh đi trước như Ly Hoàng Ly, Vi Thùy Linh, Nguyễn Quyến, Nguyễn Bình Phương, Lãng Thanh, Trương Quế Chi...Với những trường hợp còn nhiều tranh cãi chưa ngã ngũ nhưng đã thực sự ấn tượng như nhà văn Phan Thị Vàng Anh với tập thơ Gửi VB (giải thưởng Hội Nhà Văn Hà Nội 2007) cũng vào tầm ngắm "nhà nghề", được giới thiệu trang trọng 5 bài trong tuyển tập.

Phải ghi nhận sau "Thi Nhân Việt Nam" của Hoài Thanh và Hoài Chân viết về Thơ Mới ra đời cách đây gần thế kỷ thì "Thơ VN tìm tòi và cách tân 1975 - 2005"đã có tham vọng giới thiệu một hành trình khác, một bước phát triển khác của Thơ Việt. Đó là sự vạm vỡ của tiết tấu hiện đại, sự đa thanh ngồn ngộn sức sống, độ rậm rạp, phức hợp của hình tượng, những thúc bách, đòi hỏi bản lĩnh của người nghệ sĩ trước sự đổi thay lớn lao của thời đại...Thành công bước đầu của tập sách chính là thái độ cẩn trọng, đam mê và cách làm việc khoa học của nhà thơ Nguyễn Việt Chiến. Anh đã phải đọc hàng ngàn trang thơ, sưu tập hàng trăm tác phẩm thơ xuất bản từ sau 1975 trở lại đây để có thể chọn ra 45 gương mặt - phong cách thơ. Một công việc khó khăn đi giữa tình và lý mà nếu người tuyển chọn không công tâm thì sẽ khó lòng thuyết phục độc giả. Tuy nhiên người yêu thơ vẫn còn nhiều băn khoăn khi thấy thiếu một số nhà thơ với những nội lực, cách tân "không thể phủ nhận" đã vắng mặt một cách đáng tiếc trong tuyển tập như những cái tên mà trong mỗi bước chuyển của thi ca hiện đại, bạn đọc đều tìm thấy những cống hiến âm thầm của họ. Tin rằng tái bản những lần sau, việc tuyển chọn sẽ đầy đủ hơn để nâng cao giá trị của tuyển chọn một hành trình thơ...

Chúng tôi đã phỏng vấn nhà thơ Nguyễn Việt Chiến xung quanh cuốn sách "Thơ Việt Nam tìm tòi và cách tân 1975-2005" nói trên.


1. Tại sao anh lại chọn cột mốc 1975 - 2005 cho một hành trình thơ? Hay đã có những đột biến thơ xảy ra trong giai đoạn này, dưới cách nhìn của anh?

- Nguyễn Việt Chiến: Theo cách nhìn của tôi, thơ Việt Nam trong ba thập niên 1975-2005 đã có một hành trình mới với nhiều tìm tòi đột biến cả về nội dung và hình thức. Trong số những thành tựu nổi bật của thế hệ các nhà thơ hiện đại Việt Nam sau 1975 là họ đã có những bước chuyển mới rất cơ bản về nội dung phản ánh, về nghệ thuật và thi pháp. Thơ của họ gần gũi với cuộc đời hơn, gần với thiên nhiên, gần gũi với tâm sự buồn vui của con người hơn, thơ của họ nghiêng về phía những cá thể và là tiếng nói thân phận. Ngòi bút thơ của họ chủ động hơn, tìm tòi vươn tới bề sâu của những vỉa tầng còn ẩn khuất của đời sống tâm trạng và tinh thần con người để khai thác và hướng tới những hiệu quả nghệ thuật mới.

Cũng viết về cuộc chiến tranh đã đi qua, nhưng các nhà thơ sau năm 1975 đã hướng tới những số phận, khắc hoạ được những nỗi đau mất mát, nó thấm thía và lay động lòng ngưòi hơn trước. Nỗi buồn được cảm thông và chia sẻ trong thơ họ rất thật, nó mệt mỏi, nhức đau như chính cuộc đời vậy. Đọc thơ họ, chúng ta có cảm giác vừa đi qua một cánh rừng rậm đặc, trong bóng đêm ẩm ướt của những câu thơ đang tuôn trào như một sự hối thúc ám ảnh. Thơ của họ như bản giao hưởng của rất nhiều khái niệm, cảm giác, suy ngẫm và ý tưởng- cùng tấu lên tràn đầy sức tưởng tượng lạ lẫm. Những day dứt của đời thường để lại không ít vết thương trong trái tim nhà thơ. Sự thật khắc nghiệt mà họ phải nếm trải đã dội đập vào thơ họ đến tức ngực- làm thơ họ bừng tỉnh. Đọc thơ họ, ta như được tham dự vào những nỗi khổ đau và hy vọng đã làm nên gương mặt của mỗi số phận.

Các nhà thơ này đã mang lại những phát hiện mới, có giá trị khắc hoạ bằng ngôn ngữ của thơ, nỗi đau của những phận người- cái mà chỉ ít năm trước đây, không ít người làm thơ còn né tránh. Họ đã chạm được vào cõi sâu của tâm hồn, không chỉ bằng sự phá vỡ sắc cạnh của lý trí mà còn bằng cảm xúc của trái tim, điều đó làm cho người đọc thấy gần gũi và đồng cảm với nhà thơ, khi độc giả không bị áp đặt bởi một chủ thể ngôn ngữ có ý định mà được tham dự cùng tác giả vào những cảm xúc được tái hiện từ cái chất liệu đời thường còn rớm máu và khó nhọc này. Sự dồn nén, bức xúc của tâm trạng bật dậy trong họ những câu thơ không chịu bằng phẳng và sự chuyển tải của những nỗi niềm, những ẩn ức đang còn khuất lấp trong tâm hồn thi sĩ đã tự tìm cho mình một hình thể mới, một nhịp vận động riêng trong cách tổ chức câu chữ và những bài thơ đổi mới của họ ra đời.


2. Tôi lại thấy cách chọn này khá "an toàn" cho một hoàn cảnh lịch sử. Ví dụ như cắt đứt một cách "nhẹ nhàng" các nhà thơ tiền phong cái mới thuộc nhóm Sáng tạo ở miền Nam một thời như Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, Bùi Giáng... mà những đóng góp mà theo một số nhà thơ và nhà phê bình là không thể không nhắc đến, không thể không ghi nhận khi viết và bình luận về thơ cách tân - hiện đại?

-Nguyễn Việt Chiến: Trước hết, tôi xin khẳng định rằng, tập sách của tôi đề cập tới các xu hướng tìm tòi, đổi mới của các nhà thơ Việt Nam trong ba thập niên 1975-2005 và không hạn chế bởi nhóm tác giả thuộc thế hệ nào. Tác giả cuốn sách chỉ mong muốn được giới thiệu cái mới, cái hay của các nhà thơ này chứ không coi đây là một cuốn sách viết theo dạng phê bình-tiểu luận có tính chuyên sâu về từng tác giả. Bởi công việc phát hiện, luận bàn về những cái được và chưa được, cái mới và chưa mới, cái hay và chưa hay...của mỗi nhà thơ đương đại để đưa ra những bình luận về một thời đại thi ca là công việc thuộc về những nhà chuyên nghiên cứu lý luận phê bình. Tôi không thể làm thay công việc của họ, bởi tôi thuần tuý chỉ là một nhà thơ lấy sáng tác thơ làm chính. Nay thấy các thế hệ thơ đã hàng chục năm lặng lẽ cách tân thơ Việt đang có nguy cơ bị lãng quên, nên tôi mạnh dạn tuyển chọn và giới thiệu 45 nhà thơ trong cuốn sách này, mong góp phần giới thiệu một nền thơ mới, một cách đọc mới cho những ai còn quan tâm đến sự sống còn và phát triển của thi ca Việt Nam trong cái thời đại phần "đất sống" của thơ đang mỗi ngày bị co ngắn lại. Về các nhà thơ tiền phong thuộc nhóm sáng tạo ở miền Nam một thời nh ư Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên, Bùi Giáng... , tôi cho rằng họ là những gương mặt thơ lớn có những đóng góp rất đáng ghi nhận về mặt tìm tòi và cách tân thơ Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn trước năm 1975. Còn cuốn sách của tôi lại khảo sát mặt bằng thơ cách tân sau năm 1975, nên vì thế các tác giả tiền phong thuộc nhóm sáng tạo ở miền Nam trước năm 1975 không có mặt.


3. Anh nghĩ thế nào về hai chữ cách tân, đổi mới thơ? Theo anh, đổi mới mang tính thế hệ, thời đại khác với đổi mới cấu trúc và ngôn ngữ thế nào? Làm sao phân định được sự đổi mới, cách tân khi đọc lại những đột phá của thế hệ các nhà thơ Trần Dần, Lê Đạt...đã thấy dấu vết mòn cũ?

-Nguyễn Việt Chiến: Theo tôi, bản chất của sự cách tân và đổi mới thơ không chỉ nằm ở sự tìm tòi về mặt hình thức nghệ thuật cấu trúc của ngôn ngữ thơ mà điều thiết yếu căn cốt là ở sự đổi mới nội dung đời sống được phản ánh trong thơ. Trong rất nhiều thế kỷ qua, các trường phái thơ lớn trên thế giới qua mỗi thời kỳ đều hướng tới sự tìm tòi và cách tân thơ. Điều khác biệt (và khu biệt nhất) để có thể nhận ra được các nhà thơ cách tân của mỗi thời đại có gương- mặt- thơ khác nhau như thế nào chính là ở nội dung đời sống trong thơ họ ở thời đại ấy đã được phản ánh, khắc hoạ trong một trường- thẩm- mỹ nào. Theo tôi, các nhà thơ trong tập sách "Thơ Việt Nam- tìm tòi&cách tân 1975-2005" đã hướng đến những tư duy thẩm mỹ mới và hiện đại. Thơ của họ đã vượt thoát khỏi những khuôn sáo ước lệ của vần điệu để thắp lên những hình tượng thơ mới. Không gian thơ được mở rộng hơn, mở sâu hơn, với tới các chiều kích của những suy tưởng lớn mang tính khái quát cao. Và, trong trường- thẩm -mỹ này, những vấn đề tưởng chừng lớn lao lại được khái quát lên từ những cái rất tầm thường, nhỏ bé của đời sống quê hương máu thịt hàng ngày.

Trong các gương mặt thơ cách tân thuộc lớp trước đây, tôi đặc biệt chú ý tới những đóng góp của các nhà thơ: Trần Dần, Lê Đạt, Đặng Đình Hưng, Hoàng Cầm, Dương Tường... Trong nhóm thơ cách tân đầu tiên này, một Thi -sơn -thơ như Trần Dần, một Trường-giang-thơ như Hoàng Cầm, một Phu-chữ-thơ như Lê Đạt, một Bến-lạ-thơ kỳ bí như Đặng Đình Hưng, một nẻo -đường -nhạc- lạ như Dương Tường còn neo lại trong thơ hiện đại như một thế hệ khởi đầu với những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho ngôi- nhà -thơ cách tân. Có thể thấy ở đâu đó một đôi chút dấu vết mòn cũ trong thi pháp của các nhà thơ thuộc nhóm này, nhưng chúng ta không thể không nói đến những cố gắng cách tân thơ Việt hiện đại của họ. Cho đến nay, tôi có cảm giác, dường như các nhà lý luận phê bình văn học của chúng ta đã "lãng quên" nhóm thơ cách tân đầu tiên này và lãng quên cả một thế hệ thơ đổi mới xuất hiện sau năm 1975. Thực trạng ấy đã khiến nhiều người hôm nay cứ băn khoăn về một "nền phê bình đã "ngủ quên" trên các giá trị cũ của hai dòng thơ Tiền chiến1930-1945 và thơ Kháng chiến 1945-1975 mà không luận bàn gì mấy về đóng góp của dòng thơ Hậu chiến 1975-2005.


4.Hơi thở của cái mới, cái hiện đại hình như chỉ có tính tương đối? Anh có đồng ý với nhận định đó? Các thế hệ nối tiếp tự khẳng định sự có mặt bằng cái mới, phong cách của riêng mình?

-Nguyễn Việt Chiến: Trong "ngôi nhà chung" của nền văn học đất nước, mỗi thế hệ đều có những chân dung thơ ca riêng phản ánh thời đại của mình. Và những giá trị văn học của các thời đại đều tồn tại một cách bình đẳng trong ngôi nhà văn học của đất nước, mỗi thế hệ cầm bút đều có một diện mạo riêng, nên họ không giống nhau và không thể lẫn vào nhau. Mỗi thế hệ thơ mới phải tìm cho mình con đường đi vượt lên mọi thiên kiến và sự trì trệ ngăn cản con đường phát triển của văn học hiện đại, để thiết lập những giá trị mới về nghệ thuật thi ca hiện đại. Theo tôi, thơ hay có ở mọi nơi, chỉ trừ những thứ thơ không có tài năng và số người cố " nghiến răng mưu toan" trở thành thi sĩ, những người cố tình bịa ra thơ. Có thể người làm thơ vẫn "cầy đi xới lại" đến tận cùng trên mảnh đất mà thi sĩ bao đời đã gieo gặt. Nhưng để có được những bài thơ hay "ngang ngửa" với những thi sĩ đang vỡ vạc trên mảnh đất khác, chúng ta cần phải tư duy những thủ pháp nghệ thuật với những hình tượng mới mà hình thức vần luật chỉ là cái cớ để chuyển tải một ý tưởng hiện đại.

Nhưng tôi nghĩ "đổi mới thơ" không có nghĩa là tiến đến một thứ thơ không mang lại gì cho chúng ta ngoài sự mù mờ, rắc rối đến nỗi không cắt nghĩa nổi một cảm xúc, không khắc hoạ được một hình ảnh để từ đó xây dựng nên một cách sáng rõ và nhân bản hơn những hiện tượng nằm trong phạm trù ý thức và vô thức của mỗi cá thể sống. Có nhà thơ đã chỉ ra rằng, thơ ca phải là cuộc đối thoại của con người với thời đại của họ, và thơ ca là phương tiện để hiểu biết và chung sống giữa những con người thuộc các thế hệ khác nhau. Thơ ca không bao giờ hành trình đơn phương giữa những con người, mặc dù nó luôn phải tự dấn thân cô đơn trong sáng tạo. Nói theo Rít-Xốt: " Nếu công việc của nhà thơ có được một số giá trị nào đấy, thì những giá trị ấy biểu hiện ở chỗ- ta đã đi vào những đau khổ của kiếp người để mang lại hy vọng cho mọi đớn đau- Thơ đó là nền nghệ thuật chia sẻ với con người".


5.Làm nhà thơ đầu tiên dám làm công việc tuyển chọn dòng thơ mới hiện đại. Đó là một thử thách và cố gắng lớn. Anh đã gặp những khó khăn nào trong quá trình thực hiện? Với cột mốc 1975 - 2005 còn thiếu khá nhiều gương mặt thơ trí thức yêu nước ở đô thị miền Nam thể nghiệm thơ dữ dội. Ví dụ như Ngô Kha với Hoa cô độc và Ngụ ngôn của người đãng trí. Rất tiếc đã không có ở tuyển tập này?

-Nguyễn Việt Chiến: Khó khăn lớn nhất của tôi khi viết cuốn sách này là về mặt sưu tầm tư liệu và tìm lại những tập thơ của các nhà thơ hiện đại. Có thể nói vì không có đầy đủ tư liệu nên tôi đã không thể đưa vào tập sách của mình một số gương mặt thơ có dấu ấn cách tân. Bởi với mỗi tác giả, tôi không thể chỉ đọc dăm chục bài thơ của họ mà dựng được một chân dung thơ đổi mới. Tôi phải đọc hàng trăm bài thơ trong các tập thơ của mỗi người để phát hiện và nắm bắt được một xu hướng tìm tòi, một dấu ấn cách tân để từ đó có thể phác thảo nên một gương mặt thơ đổi mới. Do vậy, trong cuốn sách này, tôi có thể còn bỏ sót một số nhà thơ tài năng đang có những tìm tòi đáng ghi nhận, cũng mong các anh, chị lượng thứ bỏ qua, vì thật ra tôi không có trong tay các văn bản thơ, không thu thập được tài liệu thông tin về các anh, các chị. Nên tôi thành thực mong rằng, sau này, nếu cuốn sách được tái bản và thu thập được thông tin về các tác giả mới, tôi xin được bổ sung ngay.

Về phần giới thiệu hơn 45 nhà thơ trong cuốn sách này, tôi xin phép được: "Bình thơ ít mà trích thơ nhiều". Một phần cũng bởi khuôn khổ có hạn của cuốn sách.Và một phần cũng bởi tôi cho rằng, dù anh có bình hay đến dâu thì vẫn chỉ là lời bình (nó chỉ phụ hoạ một phần cho tác phẩm), còn văn bản thơ mới chính là thực thể ngôn ngữ sống động. Nếu thơ có mới, có hay, có đủ sức chinh phục người đọc thì lời bình của anh mới có chân giá trị. Còn nếu thơ không mới, không hay, không làm chấn động bạn đọc thì lời bình véo von của anh phỏng ích gì!. Vì thế, tôi thường trích khá nhiều thơ của mỗi tác giả, với mong muốn để tự thân cái mới trong thơ có thể tạo ra một không gian thẩm mỹ để độc giả làm quen với những xu hướng cách tân, để góp phần tạo ra một thói quen mới, một cách đọc mới nhằm nâng cao tính thưởng ngoạn chủ động của người đọc. Có một điều, thơ mới khó đọc hơn thơ cũ, không chỉ vì năng lượng tư tưởng của thơ cách tân có nhiều dạng thức mới, mà còn bởi sự chối bỏ vần điệu của thơ tự do khiến cho nhiều độc giả quen thưởng thức thơ có vần điệu thấy khó vào, khó hiểu. Do vậy, qua cuốn sách này, tôi cũng mong muốn làm sao đó để cho độc giả yêu thơ hôm nay có thể làm quen với một cách đọc-thơ-mới, một cách cảm xúc mới.


6. Thưa anh, với tập Những con ngựa đêm, thơ Nguyễn Việt Chiến đã âm thầm, trăn trở làm một cuộc đổi mới. Nhưng từ dự báo đến hiện thực vẫn còn một khoảng cách dài để thấy rõ hơn dung mạo của mình...

Nguyễn Việt Chiến: Có thể nói tập thơ Những con ngựa đêm của tôi được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2003 với gần 200 trang thơ đã chứa đựng khá nhiều bài thơ thể nghiệm của tôi trong hơn hai chục năm qua. Sau đó, tập thơ này đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam năm 2004. Tôi nghĩ đây cũng là sự ghi nhận rất quan trọng đối với chặng đường sáng tác thơ của tôi trong nhiều năm qua. Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới thơ đang được đặt ra như một nhu cầu bức thiết và tự thân của mỗi cá thể sáng tạo. Tuy một số khuynh hướng cách tân trong thơ trẻ gần đây mới chỉ là bước tìm tòi vỡ vạc ban đầu, nhưng vận hội mới của thơ ca Việt Nam đang mở ra trong thập niên đầu của thế kỷ XXI. Và chúng ta có quyền hy vọng về một "làn sóng mới" sẽ làm thay đổi diện mạo thơ Việt Nam cả về hình thức nghệ thuật và tinh thần sáng tạo.

Nguồn: hnv.vn


Ý kiến bạn đọc (0)


Ẩn/hiện ý kiến

Thu nhỏ của sổ | Phóng to cửa sổ
security image
Nhập mã bảo vệ vào ô dưới đây:

busy
 

Các tin mới nhất

Nhiều người đọc

Sách mới xuất bản

Thống kê

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay2747
mod_vvisit_counterHôm qua5583
mod_vvisit_counterTất cả1775071

20 174
,
Hôm nay:19 - 12 - 2014
Hiện có 177 khách 1 thành viên online

Đăng ký tin thư

Tên:
Email: